Rekor kıran radyo patlaması, evrenin erken yıldız oluşum çağına uzanıyor

Ekim 2026'da Science dergisinde yayımlanan bir araştırmaya göre, yaklaşık saniyenin binde biri kadar süren bir radyo sinyali, şimdiye kadar ölçülen en uzak hızlı radyo patlaması (FRB) oldu. FRB 20240304B olarak adlandırılan patlama, Dünya'ya ulaşmadan önce 10 milyar yıldan fazla yol kat etti ve evren yaklaşık 3 milyar yaşındayken ortaya çıktı.

Ne tespit edildi ve nasıl?

Patlama ilk olarak 4 Mart 2024'te Güney Afrika'daki MeerKAT radyo teleskobu dizisinin MeerTRAP aracı tarafından yakalandı. Hızlı radyo patlamaları, fiziksel kökeni hâlâ tartışılan kısa ve yoğun radyo dalgası parıltılarıdır; binlerce tanesi kataloglanmış olsa da yalnızca küçük bir kısmının ev sahibi galaksisi doğrulanabilmiştir.

Sinyalin ne kadar yol kat ettiğini belirlemek için Sidney Üniversitesi'nden Manisha Caleb liderliğindeki araştırmacılar, NASA'nın James Webb Uzay Teleskobu'na başvurdu. Webb'in NIRCam aracı, sönük ev sahibi galaksiyi tespit etti; NIRSpec aracı ise galaksinin kırmızıya kaymasını 2,148 olarak ölçtü — gökbilimcilerin kozmik mesafeyi ve ışığın yayıldığı andaki evrenin yaşını hesaplamak için kullandığı değer. Bu kırmızıya kayma, patlamanın kökenini Büyük Patlama'dan yaklaşık 3 milyar yıl sonrasına, genellikle "kozmik öğle" olarak adlandırılan ve evrendeki yıldız oluşumunun zirvede olduğu bir döneme yerleştiriyor.

Phys.org'un araştırmaya ilişkin haberine göre bu sonuç, önceki FRB mesafe rekorunu iki kattan fazla aştı.

Beklenenden çok daha küçük bir galaksi

Ev sahibi galaksinin kendisi en büyük sürpriz oldu. Caleb ve meslektaşları, daha önce tespit edilmiş birçok FRB ev sahibi galaksisine benzer şekilde büyük ve iyi gelişmiş bir galaksi bekliyordu. Bunun yerine, Webb'in görüntüleri ve spektrumları, tipik FRB ev sahiplerinden kabaca 1.000 kat daha az kütleli, ağır elementler açısından fakir ve yoğun bir yıldız oluşumu sürecinin ortasında olan bir cüce galaksi ortaya çıkardı: NASA'nın bulgularla ilgili özetine göre, galaksinin yıldız kütlesinin tahminen yüzde 90'ı yalnızca önceki 30 milyon yıl içinde oluşmuştu.

Phys.org tarafından aktarılan ayrı bir açıklamada Caleb, patlamanın evrenin yalnızca yaklaşık 3 milyar yaşında olduğu bir dönemden yakalandığını belirterek, araştırmacıların bu kısa radyo ışığı parıltısını, milyarlarca yıl boyunca içinden geçtiği maddeyi incelemek için kullandıklarını ekledi — bu da FRB'lerin uzak ve erken evreni araştırmak için nasıl birer sonda olarak kullanılabileceğinin altını çiziyor.

Ev sahibi galaksi neden FRB teorileri açısından önemli?

Hızlı radyo patlamalarının tek, doğrulanmış bir kaynağı yoktur. Öne çıkan açıklamalar arasında manyetarlar — genellikle yakın zamanda gerçekleşen süpernovalardan oluşan, son derece güçlü manyetik alanlara sahip genç nötron yıldızları — ve ayrı olarak, bir galaksinin yıldızları oluştuktan çok daha uzun süre sonra gerçekleşen, iki eski nötron yıldızının nihai birleşmesi yer alıyor.

FRB 20240304B'nin ev sahibi galaksisi bu kadar genç ve hâlâ hızla yıldız oluşturduğu için araştırma ekibi bu patlama için manyetar açıklamasını tercih ediyor. NASA'nın araştırmayla ilgili aktarımı, bu gibi yıldız oluşturan bir galaksideki yakın bir süpernovadan sonra genç, yüksek manyetik alanlı bir nötron yıldızının hızla oluşabileceğini, oysa nötron yıldızı birleşme senaryosunun yıldız oluşumu başladıktan sonra tipik olarak daha uzun bir gecikme gerektireceğini belirtiyor.

Hâlâ belirsiz olan noktalar

Araştırma, FRB 20240304B'yi bugüne kadar ev sahibi galaksisinin kırmızıya kayması doğrulanmış en uzak FRB olarak tanımlıyor; ancak araştırmacılar, tek bir vakanın hızlı radyo patlamalarının nedenine ilişkin daha geniş tartışmayı sonuçlandıramayacağı konusunda uyarıyor. Yazarlar, bu keşfin bir galaksinin yıldız oluşumu ile bir FRB üretme kapasitesi arasında çok az gecikme gerektiğini gösterdiğini belirtiyor, ancak evrenin başka yerlerinde gözlemlenen farklı patlamalar için diğer kaynak modellerini tamamen dışlamıyorlar.

NASA ve phys.org'un makaleye ilişkin aktarımlarına göre araştırma ekibinde Caleb'in yanı sıra Sidney Üniversitesi'nden Themiya Nanayakkara ve Laura Driessen ile Manchester Üniversitesi'nden Ben Stappers de yer aldı.