Film noir wyjaśniony: Pochodzenie, cechy kluczowe i 7 istotnych reżyserów

Fraza "film noir" — francouzski termin oznaczający "czarny film" — nie była używana w Hollywood w czasie, gdy powstały te filmy. Według BFI i przewodnika badawczego Dartmouth College na temat gatunków filmowych, termin ten miał być użyty po raz pierwszy przez francuskiego krytyka Nino Franka w jego recenzji z 1946 roku grupy hollywoodzkkich thrillerów kryminalnych, które dopiero co dotarły do Francji po czasach okupacji wojennej.

Czym naprawdę jest film noir

Historycy kina generalnie zgadzają się, że film noir nie jest gatunkiem w taki sposób, jak westernami czy musicale. Zarówno przewodnik Dartmouth, jak i witryna referencyjna Filmsite.org, opisują noir jako bardziej nastrój, styl wizualny i punkt widzenia, który był stosowany głównie do historii kryminalnych i detektywistycznych. BFI datuje główny amerykański cykl noir na okres od około 1941 do około 1959 roku, a "Touch of Evil" (1958) Orsona Wellesa jest często cytowany, w tym przez Filmsite.org, jako zamykający film klasycznego okresu.

Skąd pochodzi ten styl

Filmsite.org i przewodnik Dartmouth College śledzą wizualne korzenie noiru do niemieckiego kina ekspresjonistycznego z lat 20. i 30. XX wieku, którego ostre, kątowe oświetlenie zostało wprowadzone do Hollywood przez reżyserów i operatorów, którzy emigrowali z Niemiec i Austrii. Oba źródła również wskazują na twardą amerykańską powieść kryminalną — pisarzy takich jak Dashiell Hammett i Raymond Chandler — jako źródło tematyczne cynicznych detektywów noir i skorumpowanych miast. Przewodnik Dartmouth College dodaje francuski realizm poetycki z lat 30. i amerykańską dziennikarkę tabloidów jako dalsze wpływy, podczas gdy Filmsite.org zwraca uwagę na to, że postęp techniczny w zsynchronizowanym dźwięku, emulsji filmowej i bardziej kompaktowym sprzęcie oświetleniowym umożliwił niskobudżetowy, pełen cieni styl praktycznym dla studiów.

Cechy kluczowe

• Niskokluczowe, wysokokontrast owe oświetlenie, które pozostawia duże części kadru w cieniu, opisane przez Filmsite.org jako oświetlenie ekspresjonistyczne i skośne, często diagonalne kąty kamery.
• Miejskie, mokre od deszczu ustawienia — zaułki, nocne kluby, tanie pokoje hotelowe — zamiast otwartych lub wiejskich krajobrazów.
• Cyniczny, często moralnie skompromitowany główny bohater, zwykle prywatny detektyw lub zwykły człowiek wciągnięty w przestępstwo.
• Fatalna kobieta, kobieta, której motywy i lojalność pozostają niepewne przez większość fabuły.
• Nieliniowe urządzenia narracyjne, takie jak retrospekcje i naracja off-screen w pierwszej osobie, odnotowane w przewodniku Dartmouth College.
• Ogólny ton cynizmu, paranoii i niejednoznaczności moralnej, z zakończeniami, które są często nieszczęśliwe lub nierozstrzygnięte.

Siedmiu reżyserów najczęściej cytowanych jako istotni dla noiru

Nie ma oficjalnej listy reżyserów noiru, ale te same nazwiska powtarzają się na liście dziesięciu wielkich amerykańskich filmów noir BFI, przewodniku badawczym Dartmouth i Filmsite.org. Siedmiu poniższych wybranych z tych trzech źródeł.

1. Billy Wilder — jego film z 1944 roku "Double Indemnity", oparty na powieści James M. Cain i napisany wspólnie z Raymond Chandler, jest opisywany przez BFI jako część fali wydań z 1944 roku, w tym "Laura", która pomogła skrystalizować pojawiający się styl noiru.
2. Fritz Lang — niemiecki reżyser-emigrant nazwany przez przewodnik Dartmouth College, razem z Robert Siodmak, jako jeden z kluczowych reżyserów klasycznego hollywoodzkiego noiru; Dartmouth powołuje się na jego film z 1953 roku "The Big Heat" jako jeden z jego dzieł noir.
3. Robert Siodmak — kolejny niemiecki reżyser nazwany przez przewodnik Dartmouth College obok Lang jako jeden z kluczowych reżyserów klasycznego hollywoodzkiego noiru, znany ze swojego filmu z 1945 roku "The Spiral Staircase".
4. Orson Welles — uznany przez Filmsite.org za "The Lady from Shanghai" (1948) i "Touch of Evil" (1958), ten ostatni szeroko traktowany przez Filmsite.org i zgodnie z własną listą BFI, jako film zamykający klasyczną erę noiru.
5. John Huston — Filmsite.org nazwała jego film z 1941 roku "The Maltese Falcon" wczesnym, podstawowym noirem, zaadaptowanym z powieści Dashiell Hammett.
6. Otto Preminger — jego film z 1944 roku "Laura" znajduje się na liście BFI wśród dziesięciu filmów, które zdefiniowały amerykański noir, i jest ponownie wymieniony przez Filmsite.org wśród wspinających się reżyserów tego stylu.
7. Howard Hawks — BFI umieszcza jego adaptację z 1946 roku powieści Raymond Chandler "The Big Sleep" na swojej liście dziesięciu istotnych amerykańskich filmów noir.

Dlaczego reżyserowie, a nie studia, otrzymują zasługę

Ponieważ noir był stylem, a nie formalnym gatunkiem ze swoją własną jednostką produkcyjną, historycy mają tendencję do przypisywania indywidualnym reżyserom i operatorom kamer — a nie stylowi studia — kształtowania jego wyglądu. Przewodnik Dartmouth College zauważa, że wielu reżyserów najczęściej związanych z noirem, w tym Lang i Siodmak, przybyli do Hollywood jako emigranci z Niemiec i Austrii, przynosząc ze sobą techniki oświetlenia ekspresjonistycznego, a nie wymyślając je od nowa w Stanach Zjednoczonych.